Aleksytymia - Gdy Coś Czujesz, ale Nie Potrafisz Tego Nazwać

7 sie
7 minut(y) czytania

Czy zdarzyło Ci się usłyszeć od kogoś: „Nie wiem, co czuję. Po prostu źle się czuję.”? A może sam(a) doświadczyłeś(-aś) czegoś podobnego. Zauważasz napięcie w ciele, problemy ze snem, ból głowy czy rozdrażnienie, ale gdy ktoś pyta: „Co teraz czujesz?”, odpowiedź brzmi po prostu: „Nie wiem.” Wiele osób zakłada, że oznacza to chłód emocjonalny, dystans lub brak empatii. W rzeczywistości bardzo często jest zupełnie inaczej. Niektórzy ludzie przeżywają emocje niezwykle intensywnie, jednak mają trudność z ich rozpoznaniem, zrozumieniem i opisaniem. Zjawisko to nazywamy aleksytymią.

Aleksytymia nie jest chorobą psychiczną ani zaburzeniem osobowości. Jest cechą lub trudnością dotyczącą świadomości emocjonalnej oraz przetwarzania emocji. Badania wskazują, że klinicznie istotne cechy aleksytymii występują u około 10% populacji ogólnej, natomiast w niektórych grupach klinicznych odsetek ten jest znacznie wyższy.

Zrozumienie aleksytymii jest niezwykle ważne, ponieważ emocje wpływają niemal na każdy aspekt naszego życia. Oddziałują na podejmowane decyzje, relacje z innymi ludźmi, zdrowie psychiczne, a nawet zdrowie fizyczne. Kiedy nie potrafimy rozpoznać tego, co czujemy, nasze ciało często nadal niesie te emocje, nawet jeśli świadomy umysł nie potrafi ich nazwać.

Czym właściwie jest aleksytymia?

Słowo aleksytymia pochodzi z języka greckiego:

a = brak
lexis = słowo
thymos = emocje, uczucia

Dosłownie oznacza „brak słów dla emocji”. Jednak taka definicja może być nieco myląca. Aleksytymia nie oznacza braku emocji. Badania konsekwentnie pokazują, że osoby z aleksytymią odczuwają emocje. Trudność polega na ich rozpoznaniu, odróżnieniu jednej emocji od drugiej oraz ubraniu tych doświadczeń w słowa. Badacze najczęściej opisują cztery podstawowe cechy aleksytymii:

trudność w rozpoznawaniu własnych emocji,
trudność w opisywaniu emocji innym osobom,
mylenie stanów emocjonalnych z dolegliwościami fizycznymi,
styl myślenia skoncentrowany bardziej na wydarzeniach zewnętrznych niż na własnym świecie wewnętrznym.

Wyobraź sobie, że pytasz kogoś, jak się czuje po kłótni z bliską osobą.

Zamiast odpowiedzieć:

„Czuję się zraniony i rozczarowany.”

może powiedzieć:

„Boli mnie brzuch.”

albo:

„Jestem zmęczony.”

lub po prostu:

„Nie wiem.”

Nie oznacza to, że nie odczuwa emocji. Oznacza jedynie, że przełożenie sygnałów emocjonalnych na świadome zrozumienie jest dla niego znacznie trudniejsze.

Jak rozwija się świadomość emocjonalna?

Nikt z nas nie rodzi się z umiejętnością odróżniania smutku od wstydu, lęku, frustracji, rozczarowania czy żalu. Tej umiejętności uczymy się stopniowo poprzez relacje z opiekunami. Małe dziecko płacze.

Rodzic lub opiekun odpowiada:

„Przestraszyłeś się.”

„Jest ci przykro, bo zabawka się zepsuła.”

„Widzę, że jesteś sfrustrowany.”

Dzięki tysiącom takich codziennych interakcji mózg dziecka stopniowo uczy się łączyć odczucia z ciała, doświadczenia emocjonalne, słowa oraz ich znaczenie. W ten sposób rozwija się świadomość emocjonalna. Jeżeli ten proces jest z różnych powodów zaburzony lub nie przebiega wystarczająco konsekwentnie, rozwój rozumienia własnych emocji może być znacznie utrudniony.

Co powoduje aleksytymię?

Nie istnieje jedna przyczyna. Obecnie badania wskazują, że aleksytymia rozwija się w wyniku współdziałania czynników biologicznych, sposobu funkcjonowania mózgu, doświadczeń życiowych oraz wpływu środowiska.

1. Wczesne doświadczenia z dzieciństwa

Jednym z najważniejszych czynników jest rozwój emocjonalny we wczesnym dzieciństwie.

Dzieci uczą się rozpoznawać emocje wtedy, gdy dorośli zauważają je i pomagają je nazwać.

Na przykład:

„Wyglądasz na zmartwionego.”

„Chyba jesteś rozczarowany.”

„Rozumiem, że jesteś zły.”

Jeżeli opiekunowie regularnie ignorują emocje dziecka, karzą za ich okazywanie lub po prostu nigdy o nich nie rozmawiają, dziecko może dorastać bez rozwinięcia bogatego „słownika emocji”. Nie oznacza to automatycznie, że rodzice byli przemocowi lub zaniedbujący. Czasami sami zmagają się z aleksytymią. Czasami pochodzą z rodzin, w których znacznie większą wartość przypisywano osiągnięciom, dyscyplinie czy rozwiązywaniu problemów niż rozmowom o emocjach. Efekt może być jednak podobny. Dziecko uczy się:

„U nas nie rozmawia się o uczuciach.”

Z czasem może przestać próbować je rozumieć.

2. Trauma i przewlekły stres

Doświadczenia traumatyczne mogą znacząco zwiększać ryzyko występowania cech aleksytymii. W obliczu wydarzeń, które przekraczają możliwości poradzenia sobie, priorytetem mózgu staje się przetrwanie, a nie analiza emocji.

W sytuacjach takich jak przemoc, wykorzystywanie, zaniedbanie, poważne wypadki, wojna czy długotrwały stres psychiczny odcięcie się od emocji może początkowo pełnić funkcję ochronną. U części osób strategia ta utrzymuje się długo po ustąpieniu zagrożenia. Wiele osób po doświadczeniach traumatycznych opisuje, że wie, iż „coś jest nie tak”, ale nie potrafi określić, co dokładnie czuje. Trauma nie zawsze prowadzi do aleksytymii, jednak liczne badania pokazują silny związek pomiędzy trudnymi doświadczeniami z dzieciństwa a późniejszymi trudnościami w rozpoznawaniu i nazywaniu własnych emocji.

3. Funkcjonowanie mózgu

Współczesne badania z wykorzystaniem neuroobrazowania sugerują, że aleksytymia wiąże się z różnicami w komunikacji pomiędzy obszarami mózgu odpowiedzialnymi za przeżywanie emocji, świadomość sygnałów płynących z ciała oraz ich świadomą interpretację. Badania z wykorzystaniem funkcjonalnego rezonansu magnetycznego (fMRI) wskazują między innymi na zmienioną aktywność:

wyspy (insula), która odgrywa kluczową rolę w odbieraniu sygnałów płynących z wnętrza organizmu oraz budowaniu świadomości tego, co dzieje się w naszym ciele,
przedniej części zakrętu obręczy (anterior cingulate cortex), uczestniczącej w regulacji emocji, kierowaniu uwagi oraz rozwiązywaniu konfliktów wewnętrznych,
kory przedczołowej (prefrontal cortex), odpowiedzialnej między innymi za interpretowanie, organizowanie i nazywanie emocji.

Warto podkreślić, że badania nie wskazują na istnienie jednego „uszkodzonego” obszaru mózgu odpowiedzialnego za aleksytymię. Znacznie bardziej prawdopodobne jest, że trudność ta wynika ze sposobu współpracy wielu sieci neuronalnych odpowiedzialnych za przetwarzanie informacji emocjonalnych.

4. Zaburzenia neurorozwojowe

Aleksytymia występuje częściej u osób ze spektrum autyzmu. W ostatnich latach badacze coraz częściej zwracają uwagę, że część trudności emocjonalnych wcześniej przypisywanych samemu autyzmowi może w rzeczywistości wynikać ze współwystępującej aleksytymii. To bardzo ważne rozróżnienie. Nie każda osoba w spektrum autyzmu ma aleksytymię. I nie każda osoba z aleksytymią jest w spektrum autyzmu. Oba zjawiska mogą współwystępować, ale nie są tym samym.

Jak aleksytymia wygląda w codziennym życiu?

Wiele osób wyobraża sobie, że osoba z aleksytymią nigdy nie płacze albo wydaje się całkowicie pozbawiona emocji. Rzeczywistość jest jednak znacznie bardziej złożona. Osoba z aleksytymią może:

czuć się przytłoczona emocjami, nie rozumiejąc dlaczego,
doświadczać częstych objawów fizycznych w okresach stresu,
mieć trudność z wyrażaniem swoich potrzeb emocjonalnych,
unikać rozmów o emocjach,
opisywać wydarzenia zamiast własnych przeżyć,
sprawiać wrażenie chłodnej lub zdystansowanej, mimo że bardzo głęboko przeżywa relacje,
odczuwać trudność na początku psychoterapii, ponieważ pytania o emocje wydają się niemal niemożliwe do odpowiedzi.

Przykładowo.

Zamiast powiedzieć:

„Czuję się odrzucony.”

może powiedzieć:

„Nie odpisali mi.”

Zamiast:

„Boję się.”

może zauważyć jedynie:

„Serce bardzo szybko mi bije.”

Zamiast:

„Przeżywam żałobę.”

może doświadczać głównie zmęczenia, bólów głowy, napięcia mięśni czy problemów ze strony układu pokarmowego.

Dlaczego emocje odczuwamy w ciele?

To jeden z najbardziej fascynujących aspektów aleksytymii. Emocje nie są wyłącznie doświadczeniem psychicznym. Każdej emocji towarzyszą mierzalne zmiany zachodzące w organizmie, obejmujące między innymi:

zmianę rytmu serca,
zmianę oddechu,
napięcie mięśni,
wydzielanie hormonów,
aktywację autonomicznego układu nerwowego,
zmiany w funkcjonowaniu układu odpornościowego.

U większości osób mózg potrafi połączyć te sygnały z odpowiednią interpretacją emocjonalną. Na przykład: „Czuję ucisk w klatce piersiowej, ponieważ stresuję się jutrzejszą prezentacją.” U osoby z aleksytymią sygnały płynące z ciała są obecne, jednak ich emocjonalna interpretacja może się nie pojawić. W efekcie doświadczenie brzmi raczej: „Coś dziwnego dzieje się z moją klatką piersiową.”

Badania sugerują, że osoby z aleksytymią często mają obniżoną świadomość interoceptywną (interocepcję), czyli trudniej jest im prawidłowo odbierać i interpretować sygnały płynące z wnętrza organizmu. Może to częściowo wyjaśniać, dlaczego obciążenie emocjonalne u niektórych osób manifestuje się przede wszystkim poprzez objawy fizyczne.

Czy aleksytymia wpływa na relacje?

Bardzo często tak. Zdrowe relacje opierają się między innymi na umiejętności komunikowania własnych przeżyć emocjonalnych. Wyobraź sobie osobę, która najczęściej odpowiada:

„Wszystko w porządku.”

„Jestem tylko zmęczony.”

„Nie wiem.”

„Nic mi nie jest.”

Tymczasem pod powierzchnią mogą kryć się samotność, lęk, smutek, wstyd, rozczarowanie lub poczucie odrzucenia. Partner lub partnerka może błędnie interpretować takie zachowanie jako brak zaangażowania lub obojętność. W rzeczywistości wiele osób z aleksytymią bardzo głęboko przeżywa relacje i mocno troszczy się o innych. Trudność nie polega na braku emocji, lecz na ich rozpoznawaniu i komunikowaniu. To często prowadzi do nieporozumień oraz narastającej frustracji po obu stronach.

Czy aleksytymia wpływa na zdrowie fizyczne?

Coraz więcej badań sugeruje, że tak. Aleksytymia wiąże się ze zwiększonym ryzykiem występowania między innymi:

przewlekłego bólu,
czynnościowych zaburzeń przewodu pokarmowego,
niektórych czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych,
zaburzeń snu,
zaburzeń z objawami somatycznymi.

Nie oznacza to, że aleksytymia bezpośrednio powoduje rozwój tych chorób. Jednym z możliwych wyjaśnień jest to, że osoba, która nie rozpoznaje własnego przeciążenia emocjonalnego, może przez długi czas pozostawać w stanie podwyższonej aktywacji fizjologicznej. Jeżeli nie zdajemy sobie sprawy z tego, że jesteśmy przewlekle zestresowani lub emocjonalnie przeciążeni, znacznie rzadziej szukamy wsparcia lub wprowadzamy zmiany, które mogłyby zmniejszyć obciążenie, zanim organizm zacznie reagować objawami.

Czy aleksytymia zwiększa ryzyko problemów ze zdrowiem psychicznym?

Tak. Badania pokazują, że aleksytymia wiąże się ze zwiększoną podatnością na rozwój różnych trudności psychicznych, między innymi:

depresji,
zaburzeń lękowych,
zespołu stresu pourazowego (PTSD),
zaburzeń odżywiania,
zaburzeń związanych z używaniem substancji psychoaktywnych,
zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych oraz nasilonych objawów obsesyjno-kompulsyjnych.

Nie oznacza to jednak, że aleksytymia jest bezpośrednią przyczyną tych zaburzeń.

Bardziej prawdopodobne jest, że umiejętność rozpoznawania i rozumienia własnych emocji stanowi jeden z czynników chroniących zdrowie psychiczne. Kiedy potrafimy nazwać to, co czujemy, łatwiej jest nam regulować emocje. Emocje, których nie dostrzegamy lub nie rozumiemy, nie znikają. Często jedynie trudniej sobie z nimi poradzić.

Czy aleksytymię można zmniejszyć?

Tak. Choć aleksytymia bywa stosunkowo trwałą cechą, szczególnie jeśli towarzyszy człowiekowi od wielu lat, badania pokazują, że świadomość emocjonalna może rozwijać się przez całe życie. Nasz mózg zachowuje zdolność do uczenia się i tworzenia nowych połączeń neuronalnych również w dorosłości. Zjawisko to nazywamy neuroplastycznością. Psychoterapia może stopniowo pomóc w:

rozwijaniu bogatszego słownika emocji,
łączeniu sygnałów płynących z ciała z przeżywanymi emocjami,
rozpoznawaniu powtarzających się wzorców reakcji emocjonalnych,
rozwijaniu świadomości interoceptywnej,
budowaniu głębszego rozumienia siebie.

W przypadku osób po doświadczeniach traumatycznych szczególnie pomocne mogą być podejścia terapeutyczne, które integrują pracę zarówno z umysłem, jak i z ciałem. Trauma wpływa bowiem jednocześnie na procesy psychologiczne i neurobiologiczne odpowiedzialne za przetwarzanie emocji. Zmiana zazwyczaj zachodzi stopniowo. Na początku ktoś może nauczyć się odróżniać napięcie mięśni od lęku. Później zaczyna zauważać różnicę pomiędzy frustracją, smutkiem, rozczarowaniem, wstydem czy poczuciem winy. Choć mogą wydawać się to niewielkie kroki, w rzeczywistości oznaczają istotne zmiany w sposobie, w jaki mózg rozpoznaje i organizuje doświadczenia emocjonalne.

Aleksytymia nie oznacza braku emocji

Być może najważniejsze przesłanie tego artykułu brzmi: Trudność w rozpoznawaniu emocji nie oznacza, że ktoś ich nie przeżywa. Nie oznacza również braku empatii ani obojętności wobec innych ludzi. U wielu osób emocje są obecne i bardzo intensywne. Problem polega na tym, że nie zostały jeszcze świadomie rozpoznane, uporządkowane ani nazwane. Dla wielu ludzi nauka języka emocji nie oznacza stania się „bardziej emocjonalnym”. Oznacza natomiast nawiązanie głębszego kontaktu z samym sobą.

Kiedy potrafimy rozpoznawać własne emocje, łatwiej rozumiemy swoje potrzeby, skuteczniej komunikujemy się z innymi, lepiej regulujemy stres i podejmujemy decyzje zgodne z tym, co jest dla nas naprawdę ważne. Świadomość emocjonalna nie jest luksusem. To jedna z podstawowych umiejętności wspierających zdrowie psychiczne, zdrowie fizyczne oraz jakość relacji przez całe życie.

Żródła:

Bagby, R. M., Parker, J. D. A., & Taylor, G. J. (2020). Twenty-five years with the Toronto Alexithymia Scale. Journal of Psychosomatic Research.
Bird, G., & Cook, R. (2013). Mixed emotions: The contribution of alexithymia to the emotional symptoms of autism. Translational Psychiatry, 3, e285.
Brewer, R., Cook, R., & Bird, G. (2016). Alexithymia: A general deficit of interoception. Royal Society Open Science, 3(10).
Luminet, O., Bagby, R. M., & Taylor, G. J. (Eds.). (2018). Alexithymia: Advances in Research, Theory, and Clinical Practice. Cambridge University Press.
Porges, S. W. (2021). Polyvagal Safety: Attachment, Communication, Self-Regulation. W. W. Norton.
Taylor, G. J., Bagby, R. M., & Parker, J. D. A. (1997). Disorders of Affect Regulation: Alexithymia in Medical and Psychiatric Illness. Cambridge University Press.
Van der Kolk, B. A. (2014). The Body Keeps the Score. Viking.
Lane, R. D., & Schwartz, G. E. (1987). Levels of emotional awareness: A cognitive developmental theory and its application to psychopathology. American Journal of Psychiatry.